Tajemnice kolorów. Od kamienia do obrazu, czyli rzecz o pigmentach mineralnych.

Pochodzą ze zbiorów Muzeum Mineralogicznego Uniwersytetu Wrocławskiego. Naturalne okazy minerałów i skał występują we właściwych im formach skupień, tj. kryształy, konkrecje i ziemie. Drugi typ obiektów

to naturalne pigmenty malarskie uzyskiwane z tych minerałów i skał. Duża część
z nich jest współcześnie mało popularna i rzadko stosowana. Jednakże są one wytwarzane
do dzisiaj przez duże firmy zajmujące się produkcją artystycznych pigmentów malarskich.

Ogromnym walorem wystawy jest zestawienie naturalnego piękna barwy i formy minerałów z twórczością powstałą przez ich wykorzystanie, jako pigmentów malarskich. Farby bowiem, to pigmenty w połączeniu ze spoiwem. Najbardziej znanym pigmentem jest ultramaryna, znana od starożytności. Uzyskiwana z lazurytu, głównego składnika lapis lazuli, ma dużą intensywność, dobrze kryje, jest odporna na światło słoneczne. Największą popularnością cieszyła się w Europie w XIV i XV wieku, osiągając cenę równą złotu.

Bezpłatny mini-kurs e-mailowy · 5 dni

Krzyczę, chociaż kocham.

5 lekcji, które pomogą Ci zrozumieć, skąd biorą się Twoje reakcje wobec dziecka — i co możesz z nimi zrobić.

Zapisz się za darmo →

Na 13 kopiach dzieł sztuki możemy obserwować, jak barwniki zostały przetworzone przez dawnych mistrzów. Na szczególną uwagę zasługują kopie wykonane
przez dr hab. Danutę Stępień, profesora Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie,
na Wydziale Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki. Wszystkie zostały namalowane
z użyciem wyłącznie naturalnych pigmentów. Autorka, specjalizująca się w dawnych technikach malarskich, z wielką drobiazgowością odzwierciedla nie tylko obraz,
ale i pieczołowicie odtwarza sposób w jaki został namalowany. Rekonstruując technikę
i echnologię oryginałów w zaprezentowanych kopiach zastosowała, jako spoiw
do pigmentów: kazeinę, żółtka, olej, gumę i żywicę. Nawet osoby mające mały kontakt
ze sztuką, bez trudności dostrzegą różnice w kopiach z różnych epok malarskich. W ramce cyfrowej, prezentowanej w zaaranżowanym warsztacie kopisty można prześledzić kolejne fazy powstawania kopii obrazu Nicolaesa van Geldera ( 1636 – 1675/7 ) Martwa natura
z homarem. Pozostałe kopie są dziełami studentów Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, pod kierunkiem
dr hab. Elżbiety Basiul, prof. UMK i dr hab. Jarosława Rogóża, prof. UMK. Prezentujemy zatem ciekawy, nieco ekscentryczny wybór kopii: od ikon, poprzez malarstwo tablicowe, Botticellego, Veermera, po XIX-wieczny pejzaż.

Łącznikiem między dawnymi technikami malarskimi, pigmentami i skałami
a miejscem prezentacji jest bursztynowy werniks. Zarówno bursztyn, jak i inne żywice kopalne znalazły swoje zastosowanie w malarstwie, co znajduje potwierdzenie w dawnych traktatach dotyczących malarstwa. Stosuje się je, jako składnik werniksów oraz jako spoiwo do farb.

Dawniej, żywicę dodawano do farby, aby nadać jej różnych właściwości: połysku, spowodować jej szybsze wysychanie oraz aby chronić farby przed zawilgoceniem.
Przedtem jednak, musiała ona zostać przetworzona w formę ciekłą – werniks, którego oprócz ożywienia farb używa się aby chronić malowidło przed wpływami atmosferycznymi
i wilgocią.

Anna Stankuć, konserwatorka w Muzeum Historycznym Miasta Gdańska, namalowała dwie wersje fragmentu obrazu Petera Paula Rubensa (1577-1640 ) Zjednoczenie Ziemi i Wody albo Alegoria Antwerpii i Skaldy ze zbiorów Ermitażu w Sankt Petersburgu. Jedną pokryła werniksem bursztynowym, drugą damarowym. Zwiedzający sami ocenią różnicę.

Żywicę gotowano najczęściej w oleju lnianym lub rzadziej, w orzechowym,
w temperaturze ok. 300° C, uzyskując werniks olejny, który wolno schnie i ma ciemny kolor. Obrazy wykonane farbami z dodatkiem werniksu olejnego z czasem ciemnieją, zwłaszcza, gdy są przechowywane w ciemnych pomieszczeniach. Gdy działa na nie światło słoneczne, warstwy farby się łuszczą. Pokrycie obrazu werniksem powoduje jego trwałe połączenie
z farbą, co po wyschnięciu uniemożliwiało naniesienie przez malarza poprawek.

Werniksu bursztynowego używano również do zabezpieczania instrumentów muzycznych. O sposobie uzyskania bursztynowego werniksu oraz jego właściwościach pisał żyjący na przełomie XVI i XVII w. Théodore Turquet de Mayerne, autor dzieła dotyczącego malarstwa oraz technik malarskich.

Prezentowany na wystawie film sfinansowany został przez firmę KEIM FARBY MINERALNE Sp. z o.o.

Autorzy wystawy:

• mgr Joanna Girulska – Michalik- Muzeum Mineralogiczne Uniwersytetu Wrocławskiego,

• dr Roman Michalik – Szkoła Wyższa Rzemiosł Artystycznych i Zarządzania we Wrocławiu,

• dr hab. Danuta Stępień prof. ASP – Wydział Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie

Autorzy pozostałych kopii:

studenci Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki Wydziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu, pod kierunkiem dr hab. Elżbiety Basiul prof. UMK i dr hab. Jarosława Rogóża prof. UMK.

Kuratorzy MHMG: Joanna Grążawska, Ewa Pawlęga